Het Hatuniye-complex – een geschenk van Bayezid II aan de stad, in het hart van Tokat

In het centrum van de provincie Tokat, op het Meydan-plein, staat een architecturaal ensemble met een persoonlijk verhaal: Het Hatuniye-complex (Hatuniye Külliyesi, Hatuniye Camii) werd in 1485 op bevel van de Ottomaanse sultan Bayezid II gebouwd ter ere van zijn moeder Gülbahar Hatun. Een külliye – een islamitisch religieus complex dat een moskee, een imaret (liefdadigheidskeuken) en een madrasa omvatte – was een van de instrumenten waarmee de Ottomanen de veroverde gebieden omvormden tot bewoonde steden. Het Hatuniye-complex is een van de beste voorbeelden van deze praktijk in Tokat: muren van gehouwen steen, een portaal met Seltsjoekse stalactieten, deuren van bewerkt hout in de künde-kari-techniek. Tegenwoordig is de moskee in gebruik, is de madrasa toegankelijk voor bezoekers en wordt het hele complex beschouwd als het mooiste Ottomaanse monument van de stad.

Geschiedenis en oorsprong van het Hatuniye-complex

Gülbahar Hatun — de moeder van Bayezid II, aan wie de naam van dit complex is gewijd. "Hatuniye" betekent letterlijk "vrouwelijk", "moeder" — dit is een vaste Ottomaanse traditie: het bouwen van een külliye ter ere van de moeders en echtgenotes van heersers. Net zoals er in Istanbul de Valide-moskee bestaat, werd in Tokat besloten om een monument voor Gülbahar Hatun te bouwen — een monument dat haar status en vroomheid waardig was. De bouw werd in 1485 voltooid en sindsdien draagt het complex de naam van de moeder van de sultan.

Tokat was in de 15e eeuw een belangrijk administratief centrum van Anatolië, gelegen aan de handelsroute van Constantinopel naar Perzië. In de stad stonden al enkele Seltsjoekse en vroege Ottomaanse bouwwerken, en de nieuwe külliye paste in de bestaande stedelijke omgeving, maar viel op door zijn omvang en de kwaliteit van de uitvoering. Bayezid II staat bekend als een heerser met een verfijnde artistieke smaak: onder zijn bewind werd er veel gebouwd in het hele Ottomaanse Rijk, en het complex in Tokat is een bewijs van dit beleid van monumentale bouw aan de periferie.

De külliye bestond uit een moskee, een imaret en een medrese. Een imaret in een Ottomaans stadscomplex is niet zomaar een keuken: het is een instelling waar gratis voedsel wordt uitgedeeld aan armen, reizigers en studenten van de medrese. Een medrese is een onderwijsinstelling waar islamitisch recht en theologie werden onderwezen. Deze drie-eenheid creëerde rond de moskee een levendige sociale infrastructuur die mensen aantrok en de band van de inwoners met het Ottomaanse gezag versterkte. Tegenwoordig is de imaret niet meer in gebruik, maar de madrasa is open voor bezoekers en de moskee fungeert als een actieve gebedsplaats.

Architectuur en bezienswaardigheden

Hatuniye Camii is een volmaakt architectonisch geheel, waarin elk element een betekenis heeft. Het gebouw is opgetrokken uit gehouwen kalksteen, terwijl de koepel boven de centrale zaal is opgetrokken uit baksteen — een karakteristieke materiaalcombinatie die typerend is voor de Ottomaanse architectuur in Anatolië uit de 15e eeuw.

Portaal en houten deuren

De hoofdingang is versierd met een marmeren portaal in Seltsjoekse stijl — met diepe mukarnassen (stalactieten). Deze vorm van decoratie is vanuit de Seltsjoekse madrasa's en moskeeën in de Ottomaanse architectuur terechtgekomen; Tokat, dat in de weg van de Seltsjoekse invloed lag, heeft deze traditie tot laat in de vijftiende eeuw in stand gehouden. Boven de houten deuren, vervaardigd in de künde-kari-techniek – 'gevlochten hout', een geometrisch ornament van houten staafjes die zonder lijm met elkaar zijn verbonden – is een Arabische hadith-inscriptie te lezen, uitgevoerd in een geel-zwart marmeren kader. De betekenis van de inscriptie: "Haast u met het gebed, voordat de tijd voorbij is, en met berouw, voordat de dood komt" — een vermaning gericht aan iedereen die binnenkomt.

De hoofdzaal en het koepelsysteem

De centrale ruimte van de moskee is vierkant van vorm; de koepel erboven rust op een twaalfhoekige trommel. Aan weerszijden van de centrale zaal zijn twee extra vierkante ruimtes aangebouwd, elk met een eigen koepel op prismatische overgangselementen — pendantieven. Voor de ingang bevindt zich de vijfkoepelige son jamaat eri (portiek voor de achterste rijen van de gelovigen), ondersteund door zes zuilen. De muren zijn voorzien van drie rijen dubbele ramen: deze laten een overvloed aan daglicht de zaal binnen, wat de witte steen en het pleisterwerk een bijzondere helderheid geeft. Aan de noordelijke muur boven de ingang bevindt zich de muezzin mahfili — een afgesloten loge voor de muezzin.

Mihrab, minbar en kallim-ishleri

De mihrab is gemaakt van marmer in de vorm van een halve cilinder met zuilen aan de zijkanten; er zijn reliëfornamenten op aangebracht. De houten minbar is helaas tijdens een van de renovaties met olieverf bedekt en heeft daardoor de oorspronkelijke schoonheid van het hout verloren. Op de muren zijn de originele kallim-ishleri bewaard gebleven — decoratieve beschilderingen met inkt en penseel, typisch voor Ottomaanse interieurs uit de late 15e en vroege 16e eeuw.

Minaret en shadirvan

Aan de noordwestelijke hoek van de moskee grenst de minaret: de achthoekige basis gaat over in een veelhoekige schacht met één serefe (balkon). In de binnenplaats staat een originele houten sadrivan – een fontein voor rituele wassing voor het gebed. Deze heeft een achthoekige vorm met acht segmenten, overdekt door een pannendak met puntige, kegelvormige uiteinden; de sadrivan is later gebouwd dan het hoofdgebouw en wordt niet als origineel beschouwd, maar wel als een vertrouwd element van het ensemble.

Interessante feiten en legendes

• Het complex is gebouwd "ter ere van de moeder" van de heersende sultan — dit was een vaste Ottomaanse traditie; soortgelijke bouwwerken bestaan in Istanbul (Valide-moskee), Bursa en andere steden.
• Het opschrift op de marmeren lijst boven de toegangsdeuren bevat een hadith over gebed en berouw; dezelfde tekst is op verschillende plaatsen in het interieur aangebracht: op de deuren, in de raamkozijnen en naast de mihrab — als een voortdurende herinnering voor de gelovigen.
• De houten deuren van de moskee zijn uitgevoerd in de kundekâri-techniek: een geometrisch ornament van houten staafjes, zonder lijm of spijkers met elkaar verbonden — een vorm van islamitische decoratieve en toegepaste kunst die de hoogste precisie van de timmerman vereist.
• De originele muurschilderingen (kallim-ișleri) zijn binnen in de moskee bewaard gebleven; het zijn enkele van de weinige onbeschadigde voorbeelden van dergelijke ornamenten uit de 15e eeuw in de hele Zwarte Zeeregio.
• De bouw werd voltooid in 1485 — precies in de tijd dat Bayezid II actief aan het bouwen was in heel Anatolië, in een poging de Ottomaanse macht in de steden te versterken door middel van architectonische gebaren die verwijzen naar de nagedachtenis van de voorouders.

Hoe er te komen

Tokat ligt in de Zwarte Zeeregio van Turkije, ongeveer 105 km ten zuidwesten van Samsun en 200 km ten noorden van Sivas. De dichtstbijzijnde luchthaven is Tokat Yıldız (TJK), waar binnenlandse vluchten vanuit Istanbul en Ankara op vliegen. Vanaf de luchthaven is het ongeveer 10 minuten met de taxi naar het stadscentrum. Een alternatief is de luchthaven Samsun Çarşamba (SZF) met een ruimer aanbod aan vluchten en een busverbinding naar Tokat van ongeveer 1,5 uur.

Hatuniye Camii ligt in de wijk Meydan in het hart van Tokat, direct aan het centrale plein van de stad. Vanaf het busstation (otogar) is het ongeveer 20 minuten lopen. Vanaf elk centraal punt in de stad is het 5–10 minuten lopen naar de moskee. Oriëntatiepunten zijn het Meydan Meydanı-plein en de klokkentoren van Tokat. De moskee is dagelijks geopend; toeristen kunnen deze bezoeken tussen de gebedstijden door. De madrasa van het complex is vrij toegankelijk voor een zelfstandige bezichtiging.

Tips voor reizigers

Voor een bezoek aan de Hatuniye Camii gelden de standaardregels voor moskeeën in Turkije: schoenen uitdoen bij de ingang, schouders en knieën bedekken, vrouwen moeten een hoofddoek dragen. Hoofddoeken worden meestal gratis bij de ingang uitgedeeld. Het beste moment om het interieur te bekijken is 's ochtends op weekdagen, wanneer er geen gebed is en er weinig bezoekers zijn. Op dat moment heerst er in de zaal een rustige schemering, doordrongen van lichtstrepen die door de dubbele ramen vallen — een sfeer die de geest van de Osmaanse gebedsruimte goed weergeeft.

Voor een bezichtiging van de moskee zelf, het portaal en de binnenplaats is 40–60 minuten voldoende. De madrasa kan in nog eens 20–30 minuten worden bezichtigd. Tokat is een kleine en gezellige stad, waar de belangrijkste bezienswaardigheden zich in het historische centrum bevinden. Vlakbij de Hatuniye Camii bevinden zich: het Tokat Muzesi (Museum van Tokat), de Garibdede-moskee, het Atatürk Evi (Huis van Atatürk) en de medrese Gök Medrese. In één ochtend kunt u al deze bezienswaardigheden te voet bezoeken, zonder gebruik te maken van het openbaar vervoer.

Tokat staat bekend om zijn druiven en het weven van sjaals — traditionele ambachten van de regio. Op de lokale markt is het de moeite waard om gedroogde druiven te kopen en Tokat kebabı te proeven — een gerecht dat bekend staat als een regionale hit. In de stad zijn verschillende gezellige familiehotels te vinden. Het Hatuniye-complex is een monument waar de architectonische precisie van de 15e eeuw samengaat met het levendige religieuze ritme van de 21e eeuw; kom met een open blik en je zult beide lagen tegelijk zien.